هنر فمینیستی؛ جنبشی زنانه

جنبش هنر فمینیستی در غرب از اواخر دهه 60 ، در میان شور تظاهرات ضد جنگ آمریکا، جنبش‌های حقوق زنان، دگرباشان و در جریان «موج دوم» فمینیسم در سرتاسر جهان ظهور پیدا کرد. اما پیش از آن سابقه طولانی فعالیت فمینیستی وجود داشت. موج اول فمینیسم در اواسط قرن 19 با جنبش‌های حق رأی زنان آغاز شد، تا این‌که زنان در سال 1920 حق رأی خود را دریافت کردند؛ اما این فعالیت‌ها تا اواخر دهه 60 متوقف شد که موجب نگرانی زنان در مورد نقش خود در جامعه شد. هنرمندانی که برخی از این نگرانی‌ها را در آثار خود بیان کردند، پس از مرگ به‌عنوان فمینیست اولیه شناخته شدند. به عنوان مثال «اوا هسه[1]» و «لوئیز بورژوا[2]» آثاری خلق کردند که با بدن، تجربه شخصی و ایده‌های مربوط به خانه‌داری سروکار داشت.

هنرمندان فمینیست در دهه 60 با بازگشت به آرمان‌های اتوپیایی جنبش مدرنیستی اوایل قرن بیستم، به دنبال بازنویسی تاریخ هنرِ تحت سلطه مردان، تغییر دنیا‌ی معاصر توسط هنر، مداخله در هنر تثبیت شده و به چالش کشیدن هنر موجود بودند. هنر فمینیستی فرصت‌ها و فضا‌هایی را ایجاد کرد که قبلاً برای زنان و هنرمندان اقلیت وجود نداشت و مسیر را برای نسل‌های بعد و نسلی از هنر فعال در دهه 80 هموار کرد. با این حال تاثیرات زنان هنرمند از کشور‌های دیگر را نباید نادیده گرفت؛ به‌طور مثال در سبک دادائیسم آلمانی «هانا هوخ[3]» و در سبک سورئالیسم مکزیکی «فریدا کالو[4]» از همان ابتدا آثارشان منبع الهام هنرمندان فمینیست در سراسر جهان از اوایل قرن 20 بوده است. هنرمندان فمینیست به دنبال ایجاد گفت‌وگو بین بیننده و اثر هنری از طریق گنجاندن دیدگاه زنان بودند. هنر صرفاً شئ‌ای برای تحسین زیبایی‌شناختی نبود؛ بلکه می‌توانست بیننده را به زیر سوال بردن منظر اجتماعی و سیاسی تحریک کند و از طریق این پرسش احتمالاً دنیا را تحت تاثیر قرار دهد و تغییری در جهت برابری ایجاد کند.

همان‌طور که هنرمندی مانند «سوزان لیسی[5]» اعلام کرد، هدف هنر فمینیستی «تاثیر‌گذاری بر نگرش‌های فرهنگی و تغییر کلیشه‌ها» بود. قبل از فمینیسم، وجود اکثریت زنان هنرمند برای چشم عموم نامرئی بود. آن‌ها اغلب براساس جنسیتشان از برگزای نمایشگاه و گالری محروم می‌شدند. دنیای هنر تا حد زیادی به‌عنوان یک باشگاه پسرانه شناخته یا تبلیغ می‌شد و شامل فرقه‌هایی می‌شد که در سبک اکسپرسیونیسم انتزاعی، مشروب‌خور و مشتاق زنان بودند. برای مبارزه با این موضوع هنرمندان فمینیست مکان‌های جایگزین را ایجاد کردند و برای تغییر سیاست‌های مؤسسات و ارتقای دیده شدن هنرمندان زن در بازار تلاش کردند. از دهه 90 هنر و مباحث فمینیستی رویکردی «تقاطعی» به خود گرفته است؛ زیرا بسیاری از هنرمندان فمینیست نه تنها هویت جنسیتی خود را از طریق هنرشان بررسی می‌کنند، بلکه جنبه‌های نژادی، دگرباش و سایر جنبه‌های هویت خود را نیز بررسی می‌کنند تا به دنیا اطلاع بدهند که آن‌ها چه کسانی هستند.

some living women اثر مری بث ادلسون

در سال 1972 «مری بث ادلسون[6]» از نقاشی دیواری معروف لئوناردو داوینچی به نام «شام آخر» به عنوان پایه کلاژ خود استفاده کرد و صورت هنرمندان زن برجسته را جایگزین چهره مردان کرد و تصویر حضرت مسیح را با عکسی از «جورجیا اوکیف[7]» (نقاش آمریکایی) پوشاند که جدای از به چالش کشیدن کلوپ مردانه در این نقاشی، مخاطب را با تبعیت زنان که اغلب در جامعه‌ی مذهبی یافت‌ می‌شود، مواجه کرد. این قطعه به سرعت به یکی از نمادین‌ترین تصاویر هنر فمینیستی تبدیل شد و تمایل جنبش را تقویت کرد تا نفی غیبت زنان در بسیاری از اسناد تاریخی را به چالش بکشند.

some living women اثر ادلسون

some living women

Womenhouse اثر جودی شیکاگو و میریام شاپیرو

در سال 1972 مجموعه هنری اینستالیشن «Womanhouse» که شامل یک خانه کامل در هالیوود بود توسط «جودی شیکاگو[8]» و «میریام شاپیرو[9]» به‌عنوان نقطه اوج برنامه هنر فمینیستی در مؤسسه هنر‌های کالیفرنیا سازماندهی شد. 21 دانشجو دختر این خانه را که قبلاً برای تخریب مشخص شده بود، بازسازی کردند. سپس محیط‌های هنری خاصی را در فضای داخلی فراهم آوردند؛ پیکره مجسمه‌ای زنی را که در کمد به دام افتاده بود، به تصویر کشیدند و در آشپزخانه دیوار‌ها و سقف را با تخم‌مرغ پوشاندند. همچنین بسیاری از هنرمندان پرفورمنس‌هایی را در «Womanhouse» اجرا کردند که بیش‌تر به رابطه‌ی بین «زن و خانه» می‌پرداخت. تمام این قطعه‌های هنری مشترک نقش یک زن در فضای خانه را اصلاح می‌کرد و او را از صرفاً یک همسر و مادر در آن فضا تبدیل به موجودی بیانگر و فارغ از جنسیت کرد. این امر نقش‌های سنتی زنانه را به چالش کشید و به زنان قلمرویی جدید عرضه کرد تا دیدگاه‌های خود را در چهارچوبی کاملا یکپارچه از هنر و زندگی ارائه کنند.

اینستالیشن مجموعه «Womanhouse»

مجسمه به دام افتاده در کمد

مهمانی شام اثر جودی شیکاگو

«مهمانی شام[10]» اثر «جودی شیکاگو»، یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار هنر فمینیستی است که در موزه بروکلین نگه‌داری می‌شود. این هنر اینستالیشن شامل یک میز بزرگ مثلثی شکل با ضیافت است که برای سی و نه زن برجسته از تاریخ و اساطیر چیدمان شده است. این میز دارای جام‌های سرامیکی طلایی و بشقاب‌های چینی است که با طرح‌های الهام گرفته از پروانه و اندام‌های زنانه که نشان‌دهنده‌ی مادر طبیعت، واژن و ویژگی‌های حیات‌بخش زن بودن است، نقاشی شده بود. شیکاگو به جای یک غذای پخته شده توسط زنی که هویتش پشت غذا پنهان می‌شود، زنانگی بی‌شرمانه را در بشقاب عرضه کرد. علاوه بر تصویر سی و نه زن برجسته، نام 999 زن دیگر را روی کاشی‌های زیر میز نقاشی شده بود. شیکاگو با این اثر هنری قلمرو هنر عالی را باز‌ پس‌گرفت تا آنچه که به‌طور سنتی جایگاه زن در کار را در سطح پایین جامعه قرار می‌داد، از بین ببرد.

مهمانی شام

مهمانی شام-جزئیات

می‌خرم پس هستم اثر باربارا کروگر

قطعه‌ی هنری «می‌خرم پس هستم» جز کار‌های اولیه «باربارا کروگر[11]» است که در واقع چاپ سیلک روی وینیل (پلاستیک مصنوعی) است. او این جمله را در مقابل جمله‌ی «می‌اندیشم پس هستم» از «رنه‌دکارت» ( فیلسوف و دانشمند فرانسوی) قرار داد که نقد تندی به مصرف‌گرایی دهه 80 نیز بود. کروگر ابتدا در تبلیغات و مجلات طراحی گرافیک می‌کرد. شعار این اثر به تصویر زنان در رسانه‌ها اشاره دارد؛ خصوصاً به تبلیغات محصولاتی که برای زنان طراحی می‌شد و معمولاً این تبلیغات توسط مردان ساخته می‌شد. این موضوع یادآور این است که بیش‌تر رسانه‌هایی که برای زنان در نظر گرفته می‌شود، مبنی بر خودرأیی و فرضیات مردان در مورد خواسته، زندگی و ایده‌آل‌های زنان است و این باور را که زنان برای احساس خوشبختی فقط به اشیا مادی نیاز دارند و مردان می‌توانند به وسیله این آن‌ها را تحت کنترل خود نگه‌دارند زیر سوال می‌برد. ولی کاری که کروگر کرد اثر خیلی مستقیم بر این باور غلط داشت و در بین هنرمندان دهه 80 بسیار تاثیر‌گذار بود.

می‌خرم پس هستم اثر کروگر

فشن فمینیستی

مد مدت‌هاست که به عنوان بستری برای فمینیسم مورد استفاده قرار گرفته است و بحث بین «زنانه و فمینیسم» در این صنعت همیشه پدیدار می‌شود. طراحانی مانند «دایان وون فورستنبرگ[12]» و «ویوین وست وود[13]» آرمان‌های فمینیستی خود را از طریق طرح‌هایی که به زن مدرن قدرت می‌بخشید، در مجموعه‌های خود گنجانده‌اند. ویوین وست‌وود نشان‌دهنده‌ی موج جدیدی از تفکر فمینیستی بود که خود را ضد فمینیست می‌دانست. او به جای تقلید مردانه، از توانمند‌سازی زنان دفاع می‌کرد و در مصاحبه‌ای در سال 2018 گفت: « فکر می‌کنم خیلی خوب است که مردم از حقوق زنان دفاع می‌کنند؛ اما مشکل فمینیست‌ها این است که به نوعی زنان را به‌عنوان موجود برتر در نظر می‌گیرند اما در نهایت آن‌ها فقط می‌خواهند مرد باشند.»

ویوین وست وود کالشکن بهار/تابستان 2013 خود را با کد‌های فمینیستی طراحی کرد. در این مجموعه به نام «mini-crini» از نماد‌های سرکوب‌گرانه‌ی زنانه استفاده شد؛ به‌طور مثال «کرست» به نماد «رهایی» در زمان او تبدیل شد. زنان کنترل جنسیت و زنانگی خود را به‌دست گرفتند.

ویوین وست‌وود بهار/تابستان 2013

ویوین وست‌وود بهار/تابستان 2013

دیور نیز در کالکشن بهار/تابستان 2024 شعار‌هایی علیه تبعیض جنسیتی را با رنگ صورتی باربی و زرد مک‌دونالد به تصویر کشید. ماریا گراتزیا کیوری[14] می‌گوید: «سیستم صنعتی مد که به زنان حکم می‌کند باید با ساعت شنی مطابقت داشته باشند، یک سیستم کمال‌گرا است. موسیو دیور همیشه روی کمر زنان تاکید می‌کرد. لباسی که در سال 1948 طراحی کرد حس بسیار زیادی را بیان می‌کرد؛ اما من نمی‌خواهم دیگر این کار را انجام بدهم و به جای آن می‌خواهم چهره زن را ببینم و به شخصیت او فکر کنم و به شیوه‌ای معاصر و نرم متحول شوم.» در سرتاسر کت واک تصویر‌های ویدیویی با تصاویری از زنان خانه‌دارِ ایده‌آل با آرایش و دستکش به‌صورت کلیشه‌ای و پلاکارد‌هایی با شعار‌های فمینیستی پخش می‌شد. یکی از جملات فمینیستی این بود: «وقتی می‌گویم نه، دست‌هایت را بردار. وقتی می‌گویم نه، چشم‌هایت را بردار.»

عباراتی دیگر از جمله «سرمایه‌داری، او را به جایی که واقعاً می‌خواهد نمی‌برد.» یا «بامزه‌ترین زن خانه‌دار، تمیز‌ترین شست‌وشو» نمایش داده شد در حالی که مدل‌ها با لباس‌های مشکی شفاف و پیراهن‌های دکمه‌دار که فقط یک طرف شانه را پوشش می‌داد، از کنار این پلاکارد‌ها عبور می‌کردند. اکثریت لوک‌ها در رنگ‌های مشکی، سفید و سایه‌های مایل به قهوه‌ای و بژ بودند.